mn56(2) 『優波離経(2)』 (うぱりきょう、 Upālisuttaṃ、ウパーリ・スッタ)

 ニガンタ・ナータプッタはちょうど、遠くから近づいてくるニガンタ派のディーガ・タパッシンを見た。
 見て、ニガンタ派のディーガ・タパッシンにこう言った。
「おや、タパッシンよ、いったいどうしてあなたは早朝に来たのか?」と。
 
「尊者よ、私は沙門ゴータマのもと、そこから来ました」と。

「それではタパッシンよ、君には沙門ゴータマと何かの対談があったのだろうか?」と。
 
「尊者よ、私には沙門ゴータマと何かの対談がありました」と。

「それではタパッシンよ、君には沙門ゴータマとどのような対談があったのか?」と。
 するとニガンタ派のディーガ・タパッシンは、世尊とあった対談のかぎり、そのすべてをニガンタ・ナータプッタに伝えた。
 こう言われたとき、ニガンタ・ナータプッタはディーガ・タパッシンにこう言った。
善きかな善きかな、タパッシンよ。
 既聞の弟子により正しく、その師の教えが了知されるがごとく、まさにそのようにニガンタ派のディーガ・タパッシンにより沙門ゴータマへ解答された。
 いったいどうして卑小な罰が、このように粗大なこの罰に比べて輝くだろうか。
 そのとき悪い行為の所作、悪い行為の転起については、まさに罰がより大きな有罪であり、語罰はそうではなく、罰はそうではない」と。
 こう説かれたとき、ウパーリ居士がニガンタ・ナータプッタにこう言った。
「尊者よ、善きかな、ディーガ・タパッシンは善きかな、。
 既聞の弟子により正しく、その師の教えが了知されるがごとく、まさにそのように尊者タパッシンにより沙門ゴータマへ解答されました。
 いったいどうして卑小な罰が、このように粗大なこの罰に比べて輝くでしょう。
 そのとき悪い行為の所作、悪い行為の転起については、まさに罰がより大きな有罪であり、罰はそうではなく、罰はそうではないのです。
 尊者がたよ、いざ私は行きます。沙門ゴータマのこの論の根拠について論破しましょう。
 もし沙門ゴータマが、尊者タパッシンにより確認させられた、そのように私へ確認しようとするなら、
 たとえばある男が長毛の羊を、毛でつかみ引っ張り、誘引し、引き回すように、まさにそのように私は沙門ゴータマの論を論によって引っ張り、誘引し、引き回すでしょう。

 たとえばある酒造者が大きな醸造用むしろを深い池のに投入し、端をつかみ引っ張り、誘引し、引き回すように、まさにそのように私は沙門ゴータマの論を論によって引っ張り、誘引し、引き回すでしょう。

 たとえばある酒職人が毛のふるいの端をつかみ、振り、振り放ち、叩きつけるように、

 まさにそのように私は沙門ゴータマの論を論によって振り、振り放ち、叩きつけるでしょう。
 たとえば齢六十の象が深い蓮池に潜入し『麻洗い』という名の遊びの類に戯れるように、まさにそのように私は沙門ゴータマをまるで『麻洗い』遊びの類のようにもて遊ぶでしょう。
 尊者がたよ、いざ私は行きます。沙門ゴータマのこの論の根拠について論破しましょう」と。
 
居士よ、行きなさい。あなたは沙門ゴータマのこの論の根拠について論破しなさい。
 なぜなら居士よ、沙門ゴータマを論破できるのは、私、あるいはニガンタ派のディーガ・タパッシン、あるいはあなただから」と。
 このように言われたニガンタ派のディーガ・タパッシンは、ニガンタ・ナータプッタにこう言った。
「尊者よ、ウパーリ居士が沙門ゴータマを論破しようとすること、そのことは私を喜ばせないのです。
 なぜなら尊者よ、沙門ゴータマは幻術士であり、異教徒の弟子を転向させるような転向の幻術を知るからです」と。
 
「タパッシンよ、ウパーリ居士が沙門ゴータマの弟子たるを受けることなど、そのことは道理がなく、ありえない。
 しかし沙門ゴータマがウパーリ居士の弟子たるを受けること、それなら道理がある。
 居士よ、行きなさい。あなたは沙門ゴータマのこの論の根拠について論破しなさい。
 なぜなら居士よ、沙門ゴータマを論破できるのは、私、あるいはニガンタ派のディーガ・タパッシン、あるいはあなただから」と。
 ふたたびディーガ・タパッシンは … 中略 …
 みたびニガンタ派のディーガ・タパッシンは、ニガンタ・ナータプッタにこう言った。
「尊者よ、ウパーリ居士が沙門ゴータマを論破しようとすること、そのことは私を喜ばせないのです。
 なぜなら尊者よ、沙門ゴータマは幻術士であり、異教徒の弟子を転向させるような転向の幻術を知るからです」と。
 
「タパッシンよ、ウパーリ居士が沙門ゴータマの弟子たるを受けることなど、そのことは道理がなく、ありえない。
 しかし沙門ゴータマがウパーリ居士の弟子たるを受けること、それなら道理がある。
 居士よ、行きなさい。あなたは沙門ゴータマのこの論の根拠について論破しなさい。
 なぜなら居士よ、沙門ゴータマを論破できるのは、私、あるいはニガンタ派のディーガ・タパッシン、あるいはあなただから」と。
 
「尊者よ、そのように」と、ウパーリ居士は、ニガンタ・ナータプッタに応えて、座から起き上がると、ニガンタ・ナータプッタに礼拝して右回りの礼1)をなすと、パーヴァーリカのマンゴ林の世尊のもとに近づいた。
 近づくと世尊に礼拝して一隅に座った。
 一隅に座ったウパーリ居士は、世尊にこう言った。
「尊者よ、ここにニガンタ派のディーガ・タパッシンが来ましたか?」と。
 
居士よ、ここにニガンタ派のディーガ・タパッシンが来た」と。
 
「それでは尊者よ、あなたにはニガンタ派のディーガ・タパッシンと何かの対談がありましたか?」と。
 
居士よ、私にはニガンタ派のディーガ・タパッシンと何かの対談があった」と。
 
「それでは尊者よ、あなたにはニガンタ派のディーガ・タパッシンとどのような対談がありましたか?」と。

 すると世尊は、ニガンタ派のディーガ・タパッシンとあった対談のかぎり、そのすべてをウパーリ居士に伝えられた。

Addasā kho nigaṇṭho nāṭaputto dīghatapassiṃ nigaṇṭhaṃ dūratova āgacchantaṃ;
disvāna dīghatapassiṃ nigaṇṭhaṃ etadavoca .
‘‘handa, kuto nu tvaṃ, tapassi, āgacchasi divā divassā’’ti?


‘‘Ito hi kho ahaṃ, bhante, āgacchāmi samaṇassa gotamassa santikā’’ti.

‘‘Ahu pana te, tapassi, samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti?

‘‘Ahu kho me, bhante, samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti.
‘‘Yathā kathaṃ pana te, tapassi, ahu samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti?
Atha kho dīghatapassī nigaṇṭho yāvatako ahosi bhagavatā saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ nigaṇṭhassa nāṭaputtassa ārocesi.
Evaṃ vutte, nigaṇṭho nāṭaputto dīghatapassiṃ nigaṇṭhaṃ etadavoca .

‘‘sādhu sādhu, tapassi!
Yathā taṃ sutavatā sāvakena sammadeva satthusāsanaṃ ājānantena evameva dīghatapassinā nigaṇṭhena samaṇassa gotamassa byākataṃ.

Kiñhi sobhati chavo manodaṇḍo imassa evaṃ oḷārikassa kāyadaṇḍassa upanidhāya!
Atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo’’ti.
Evaṃ vutte, upāli gahapati nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca .

‘‘sādhu sādhu, bhante dīghatapassī [tapassī (sī. pī.)]!
Yathā taṃ sutavatā sāvakena sammadeva satthusāsanaṃ ājānantena evamevaṃ bhadantena tapassinā samaṇassa gotamassa byākataṃ.

Kiñhi sobhati chavo manodaṇḍo imassa evaṃ oḷārikassa kāyadaṇḍassa upanidhāya!
Atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo.
Handa cāhaṃ, bhante, gacchāmi samaṇassa gotamassa imasmiṃ kathāvatthusmiṃ vādaṃ āropessāmi.
Sace me samaṇo gotamo tathā patiṭṭhahissati yathā bhadantena tapassinā patiṭṭhāpitaṃ;
seyyathāpi nāma balavā puriso dīghalomikaṃ eḷakaṃ lomesu gahetvā ākaḍḍheyya parikaḍḍheyya samparikaḍḍheyya, evamevāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ vādena vādaṃ ākaḍḍhissāmi parikaḍḍhissāmi samparikaḍḍhissāmi.
Seyyathāpi nāma balavā soṇḍikākammakāro mahantaṃ soṇḍikākilañjaṃ gambhīre udakarahade pakkhipitvā kaṇṇe gahetvā ākaḍḍheyya parikaḍḍheyya samparikaḍḍheyya, evamevāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ vādena vādaṃ ākaḍḍhissāmi parikaḍḍhissāmi samparikaḍḍhissāmi.
Seyyathāpi nāma balavā soṇḍikādhutto vālaṃ [thālaṃ (ka.)] kaṇṇe gahetvā odhuneyya niddhuneyya nipphoṭeyya [nicchādeyya (sī. pī. ka.), niccoṭeyya (ka.), nippoṭheyya (syā. kaṃ.)],
evamevāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ vādena vādaṃ odhunissāmi niddhunissāmi nipphoṭessāmi.
Seyyathāpi nāma kuñjaro saṭṭhihāyano gambhīraṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā sāṇadhovikaṃ nāma kīḷitajātaṃ kīḷati, evamevāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ sāṇadhovikaṃ maññe kīḷitajātaṃ kīḷissāmi.
Handa cāhaṃ, bhante, gacchāmi samaṇassa gotamassa imasmiṃ kathāvatthusmiṃ vādaṃ āropessāmī’’ti.

‘‘Gaccha tvaṃ, gahapati, samaṇassa gotamassa imasmiṃ kathāvatthusmiṃ vādaṃ āropehi.
Ahaṃ vā hi, gahapati, samaṇassa gotamassa vādaṃ āropeyyaṃ, dīghatapassī vā nigaṇṭho, tvaṃ vā’’ti.
Evaṃ vutte, dīghatapassī nigaṇṭho nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca .

‘‘na kho metaṃ, bhante, ruccati yaṃ upāli gahapati samaṇassa gotamassa vādaṃ āropeyya.
Samaṇo hi, bhante, gotamo māyāvī āvaṭṭaniṃ māyaṃ jānāti yāya aññatitthiyānaṃ sāvake āvaṭṭetī’’ti.

‘‘Aṭṭhānaṃ kho etaṃ, tapassi, anavakāso yaṃ upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagaccheyya.
Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ samaṇo gotamo upālissa gahapatissa sāvakattaṃ upagaccheyya.
Gaccha, tvaṃ, gahapati, samaṇassa gotamassa imasmiṃ kathāvatthusmiṃ vādaṃ āropehi.
Ahaṃ vā hi, gahapati, samaṇassa gotamassa vādaṃ āropeyyaṃ, dīghatapassī vā nigaṇṭho, tvaṃ vā’’ti.
Dutiyampi kho dīghatapassī…pe…
tatiyampi kho dīghatapassī nigaṇṭho nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca .

‘‘na kho metaṃ, bhante, ruccati yaṃ upāli gahapati samaṇassa gotamassa vādaṃ āropeyya.
Samaṇo hi, bhante, gotamo māyāvī āvaṭṭaniṃ māyaṃ jānāti yāya aññatitthiyānaṃ sāvake āvaṭṭetī’’ti.

‘‘Aṭṭhānaṃ kho etaṃ, tapassi, anavakāso yaṃ upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṃ upagaccheyya.
Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ samaṇo gotamo upālissa gahapatissa sāvakattaṃ upagaccheyya.
Gaccha tvaṃ, gahapati, samaṇassa gotamassa imasmiṃ kathāvatthusmiṃ vādaṃ āropehi.
Ahaṃ vā hi, gahapati, samaṇassa gotamassa vādaṃ āropeyyaṃ, dīghatapassī vā nigaṇṭho, tvaṃ vā’’ti.

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho upāli gahapati nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena pāvārikambavanaṃ yena bhagavā tenupasaṅkami;

upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi.
Ekamantaṃ nisinno kho upāli gahapati bhagavantaṃ etadavoca .
‘‘āgamā nu khvidha, bhante, dīghatapassī nigaṇṭho’’ti?


‘‘Āgamā khvidha, gahapati, dīghatapassī nigaṇṭho’’ti.


‘‘Ahu kho pana te, bhante, dīghatapassinā nigaṇṭhena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti?

‘‘Ahu kho me, gahapati, dīghatapassinā nigaṇṭhena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti.

‘‘Yathā kathaṃ pana te, bhante, ahu dīghatapassinā nigaṇṭhena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti?

Atha kho bhagavā yāvatako ahosi dīghatapassinā nigaṇṭhena saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ upālissa gahapatissa ārocesi.

1)
右回りの礼はジャイナ教でも行われていたことがわかります。もしかして当時のインドの慣例かも知れません。