①a. 種々の, 雑種の. n. 絵画 ②心
多義語であり、”心”のほかに”多彩な”、”絵画”という意味があります。
この用例では、心(citta)、意(mano)、識(viññāṇa)が同一に扱われています。
| ‘‘Yañca kho etaṃ, bhikkhave, vuccati cittaṃ itipi, mano itipi, viññāṇaṃ itipi, taṃ rattiyā ca divasassa ca aññadeva uppajjati aññaṃ nirujjhati. | しかし比丘たちよ、この心とも、意とも、識とも呼ばれるもの。それは昼夜にまったく別に生じ、別に滅します。 |
| saṃkhittaṃ vā cittaṃ saṃkhittaṃ cittanti pajānātha; | まとめられた心を、まとめられた心と了知し、 |
sn1.61、sn1.62:nāmaとcittaに関する偈があります。
| Tassa mātugāmaṃ disvā dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. | だらしなく着衣した、あるいはだらしなく纏った女性を見て、貪が彼の心を堕落させます。 |
| So rāgānuddhaṃsitena cittena sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. | 彼は貪に堕落させられた心により学びを拒絶して還俗します。 |
| Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati. | 心の遍取ゆえに戦慄ある困惑ある願望ある者となり、取着して動揺します。 |
| viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno cittaṃ virattaṃ vimuttaṃ hoti anupādāya āsavehi. | 比丘たちよ、もし比丘の心が識界において離貪し、取着せずに諸漏より解脱しているなら、 |
| Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. | 喜びの尽滅ゆえに貪の尽滅があり、貪の尽滅ゆえに喜びの尽滅があります。 |
| Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. | 喜びと貪の尽滅ゆえに『心が解脱した、よく解脱した』と呼ばれます。 |
| Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti. | そしてこの明言が説かれたとき、五比丘衆の心は、取着せず諸漏より解脱したという。 |
| ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kumbho anādhāro suppavattiyo hoti, sādhāro duppavattiyo hoti; | 「たとえば比丘たちよ、台座のない水がめは転がりやすく、台座のある水がめは転がりにくい。 |
| evameva kho, bhikkhave, cittaṃ anādhāraṃ suppavattiyaṃ hoti, sādhāraṃ duppavattiyaṃ hoti. | まさにそのように比丘たちよ、台座のない心は転がりやすく、台座のある心は転がりにくいのです。 |
| yañca khvassa cittaṃ dīgharattaṃ saddhāparibhāvitaṃ…pe… | その者の心が、長きにわたって信により遍修され、 …中略… |
| paññāparibhāvitaṃ taṃ uddhagāmi hoti visesagāmi. | 智慧により遍修されているなら、その(心)は上に向かい、他と離れ行きます。 |
| ‘‘Vimuttacittattā khvāhaṃ, sāriputta, ‘mahāpuriso’ti vadāmi. | 「サーリプッタよ、心が解脱したゆえに、私は『偉大な人』と説きます。 |