| virāga | virajjati | viratta |
| 離貪 | 退色 | 離貪する | 離貪した |
離貪, 離, 遠離, 離欲, 離貪者
1. absence of rāga, dispassionateness, indifference towards (Abl. or Loc.) disgust, absence of desire, destruction of passions; waning, fading away, cleansing, purifying; emancipation, Arahantship. 2. colouring, diversity or display of colour, dye, hue
vi:離れる + rāga:貪、染
伝統的には「離貪」と訳されることが多い語ですが、用例を眺めると「色が薄れる・退色する(fade away)」と読むべき箇所もあります。そのため文脈に応じて「退色」という訳語も使いました。
類語 virāgadhamma:退色法
🟦離貪🟦
| Tassa kāye kāyānupassino viharato cittaṃ virajjati, vimuccati anupādāya āsavehi. | 彼が身において身を随観しつつ住するとき、心は離貪し、取着せずに諸漏より解脱します。 |
| Kā ca, bhikkhave, vimuttiyā upanisā? | それでは比丘たちよ、何が解脱の由縁なのか? |
| ‘Virāgo’tissa vacanīyaṃ. | それは『離貪』と言われるべきです。 |
| Cakkhuṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. | 比丘たちよ、眼を証知せず、遍知せず、離貪せず、断じないならば苦の尽滅は不可能です。 |
| manasmimpi nibbindati; | 意についても厭い、 |
| nibbindaṃ virajjati; | 厭うので離貪し、 |
| virāgā vimuccati; | 離貪ゆえに解脱し、 |
| vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. | 解脱したとき、解脱したという智があります。 |
| ‘‘Pañca kāmaguṇā loke, manochaṭṭhā paveditā; | 「世間に五欲があり 第六に意 が説かれる |
| Ettha chandaṃ virājetvā, evaṃ dukkhā pamuccatī’’ti. | ここで欲を離貪させて そのように苦から解放される」と。 |
| Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo. | まさにその渇愛の残りなき離貪と滅尽、喜捨、放棄、脱却、無執著。 |
| Idaṃ vuccati, bhikkhave, bhāranikkhepana’’nti. | 比丘たちよ、これが荷物の投棄と呼ばれます」と。 |
| ‘‘Na so rajjati gandhesu, gandhaṃ ghatvā paṭissato; | 彼は諸香に魅了されず 香を嗅いで向念した |
| Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati. | 離貪した心の者は感受し それに固執せずとどまる |
| ‘rāgavirāgatthaṃ kho, āvuso, bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti. | 『友よ、貪の離貪のために世尊のもとで梵行は修されます』と。 |
🟦退色🟦
●この文脈ではvirāgaを「離貪」と訳すと不自然に感じられます。
| Rūpavipariṇāmavirāganirodhā dukkhā, bhikkhave, devamanussā viharanti. | 比丘たちよ、色の変壊・退色・滅により神々と人々は苦しみながら住します。 |
| ‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvadeva ākaṅkhāmi pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharāmi sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedemi, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti . | 比丘たちよ、私は望むままに、喜悦の退色ゆえに、捨ある者として住し、念じ正知しつつ身による楽を体験し、聖者たちがそれを、 |
| ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. | 『捨と念ある楽住者』と告げる第三禅を成就して住します。 |
| ‘‘Rūpaṃ kho, ānanda, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ. | 「アーナンダよ、色は無常なる、行作された、縁生の、尽滅法、衰滅法、退色法、滅法です。 |
| So phasse ca sukhāya ca vedanāya aniccānupassī viharati, vayānupassī viharati, virāgānupassī viharati, nirodhānupassī viharati, paṭinissaggānupassī viharati. | 彼は触において、楽受において無常を随観しつつ住し、衰滅を随観しつつ住し、退色を随観しつつ住し、滅を随観しつつ住し、放棄を随観しつつ住します。 |