mn66(4) 『鶉喩経(4)』 (じゅんゆきょう、Laṭukikopamasuttaṃ、ラトゥキコーパマ・スッタ)
「ここにウダーイよ、比丘は諸欲から遠離して …中略…
初禅を成就して住する。尋と伺の寂静により、 …
第二禅を成就して住する。喜悦の離貪により …
第三禅を成就して住する。楽の断により …
第四禅を成就して住する。
これが親しまれるべき、修養されるべき、多修されるべき、離欲の楽、独居の楽、静寂の楽、等覚の楽と言われる。
『この楽には、怖るべき(ものが)ない』と私は説く。
「ここにウダーイよ、比丘は諸欲から遠離して …中略…
初禅を成就して住する。
ウダーイよ、私はこれを動きのうちにあるものと説く。
ではそこでの動きのうちにあるのは何か?
そこにはまだ滅していない尋と伺がある。そこでの動きのうちにあるのはこれである。
ウダーイよ、ここに比丘は尋と伺の寂静により、 …中略…
第二禅を成就して住する。
ウダーイよ、私はこれも動きのうちにあるものと説く。
ではそこでの動きのうちにあるのは何か?
そこにはまだ滅していない喜悦と楽がある。そこでの動きのうちにあるのはこれである。
ウダーイよ、ここに比丘は喜悦の離貪により…中略…
第三禅を成就して住する。
ウダーイよ、私はこれも動きのうちにあるものと説く。
ではそこでの動きのうちにあるのは何か?
そこにはまだ滅していない捨と楽がある。そこでの動きのうちにあるのはこれである。
ウダーイよ、ここに比丘は楽の断により、…中略…
第四禅を成就して住する。
ウダーイよ、私はこれを揺れ動かないものと説く。
ここにウダーイよ、比丘は諸欲から遠離して …中略…
初禅を成就して住する。
ウダーイよ、私はこれも『不十分』と説き、『断ぜよ』と説き、『超越せよ』と説く。
では何がその超越か?
ウダーイよ、ここに比丘は尋と伺の寂静により、 …中略…
第二禅を成就して住する。これがその超越であるが、
ウダーイよ、私はこれも『不十分』と説き、『断ぜよ』と説き、『超越せよ』と説く。
では何がその超越か?
ウダーイよ、ここに比丘は喜悦の離貪により…中略…
第三禅を成就して住する。これがその超越であるが、
ウダーイよ、私はこれも『不十分』と説き、『断ぜよ』と説き、『超越せよ』と説く。
では何がその超越か?
ウダーイよ、ここに比丘は楽の断により、…中略…
第四禅を成就して住する。これがその超越であるが、
ウダーイよ、私はこれも『不十分』と説き、『断ぜよ』と説き、『超越せよ』と説く。
では何がその超越か?
ここにウダーイよ、比丘は色想の完全なる超越により・有対想の消滅により・種々想の不作意により『虚空は果てがない』という虚空無辺処を成就して住する。これがその超越であるが、
ウダーイよ、私はこれも『不十分』と説き、『断ぜよ』と説き、『超越せよ』と説く。
では何がその超越か?
ここにウダーイよ、比丘は虚空無辺処を完全に超越して、『識は果てがない』という、識無辺処を成就して住する。これがその超越であるが、
ウダーイよ、私はこれも『不十分』と説き、『断ぜよ』と説き、『超越せよ』と説く。
では何がその超越か?
ここにウダーイよ、比丘は識無辺処を完全に超越して、『何もない』という、無所有処を成就して住する。これがその超越であるが、
ウダーイよ、私はこれも『不十分』と説き、『断ぜよ』と説き、『超越せよ』と説く。
では何がその超越か?
ここにアーナンダよ、比丘は無所有処を完全に超越して非想非非想処を成就して住する。これがその超越であるが、
ウダーイよ、私はこれも『不十分』と説き、『断ぜよ』と説き、『超越せよ』と説く。
では何がその超越か?
ここにウダーイよ、比丘は非想非非想処を完全に超越して、想受滅を成就して住する。これがその超越である。
ウダーイよ、このように私は非想非非想処の断も説く。
ウダーイよ、君は、およそ私がそれの断を説かなかったような、微小あるいは粗大なその結縛を見出すだろうか?」と。
「いいえ、尊者よ」と。
世尊はこう言われた。
意に適ったウダーイ尊者は、世尊の所説に歓喜したという。
‘‘Idhudāyi, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe…
paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, vitakkavicārānaṃ vūpasamā…
dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, pītiyā ca virāgā…
tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, sukhassa ca pahānā…
catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.
Idaṃ vuccati nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhasukhaṃ, āsevitabbaṃ, bhāvetabbaṃ, bahulīkātabbaṃ;
‘na bhāyitabbaṃ etassa sukhassā’ti vadāmi.
‘‘Idhudāyi, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe…
paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati;
idaṃ kho ahaṃ, udāyi, iñjitasmiṃ vadāmi.
Kiñca tattha iñjitasmiṃ?
Yadeva tattha vitakkavicārā aniruddhā honti idaṃ tattha iñjitasmiṃ.
Idhudāyi, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe…
dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati;
idampi kho ahaṃ, udāyi, iñjitasmiṃ vadāmi.
Kiñca tattha iñjitasmiṃ?
Yadeva tattha pītisukhaṃ aniruddhaṃ hoti idaṃ tattha iñjitasmiṃ.
Idhudāyi, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe…
tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati;
idampi kho ahaṃ, udāyi, iñjitasmiṃ vadāmi.
Kiñca tattha iñjitasmiṃ?
Yadeva tattha upekkhāsukhaṃ aniruddhaṃ hoti idaṃ tattha iñjitasmiṃ.
Idhudāyi, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe…
catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati;
idaṃ kho ahaṃ, udāyi, aniñjitasmiṃ vadāmi.
‘‘Idhudāyi, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe…
paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati;
idaṃ kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi.
Ko ca tassa samatikkamo?
Idhudāyi, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…
dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo;
idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi.
Ko ca tassa samatikkamo?
Idhudāyi, bhikkhu pītiyā ca virāgā…
tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo;
idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi.
Ko ca tassa samatikkamo?
Idhudāyi, bhikkhu sukhassa ca pahānā…
catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo;
idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi.
Ko ca tassa samatikkamo?
Idhudāyi, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo;
idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi.
Ko ca tassa samatikkamo?
Idhudāyi, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo;
idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi.
Ko ca tassa samatikkamo?
Idhudāyi, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo;
idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi.
Ko ca tassa samatikkamo?
Idhudāyi, bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo;
idampi kho ahaṃ, udāyi, ‘anala’nti vadāmi, ‘pajahathā’ti vadāmi, ‘samatikkamathā’ti vadāmi.
Ko ca tassa samatikkamo?
Idhudāyi, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ tassa samatikkamo;
iti kho ahaṃ, udāyi, nevasaññānāsaññāyatanassapi pahānaṃ vadāmi.
Passasi no tvaṃ, udāyi, taṃ saṃyojanaṃ aṇuṃ vā thūlaṃ vā yassāhaṃ no pahānaṃ vadāmī’’ti?
‘‘No hetaṃ, bhante’’ti.
Idamavoca bhagavā.
Attamano āyasmā udāyī bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.
