アッギヴェッサナよ、その私にこの(思い)が生じた。
『私は完全な絶食行をなしてはどうか』と。
すると比丘たちよ、神霊たちが私に近づきこう言った。
『わが師よ、あなたは完全な絶食行をなしてはなりません。
わが師よ、もしあなたが完全な絶食行をなすなら、我々はそのあなたのため天の滋養を毛穴から注ぎ込ませるでしょう。それによりあなたは生き延びるのです』と。
アッギヴェッサナよ、その私にこの(思い)が生じた。
『しかしもし私が完全な断食を自称し、そしてこれらの神霊たちが私のため天の滋養を毛穴から注ぎ込ませ、そしてそれにより私が生き延びるならば、私のその(言葉)は虚偽になってしまうだろう』と。
アッギヴェッサナよ、その私はそれらの神霊たちを拒絶し、『結構だ』と言った。
アッギベッサナよ、その私にこの(思い)が生じた。
『私はごくわずかずつの食を食べてはどうか、それぞれひとつかみほどの緑豆汁、カラスノエンドウ汁、大豆汁、あるいはエンドウ汁を』と。
アッギヴェッサナよ、その私はごくわずかずつの食を食べた。それぞれひとつかみほどの緑豆汁、カラスノエンドウ汁、大豆汁、あるいはエンドウ汁を。
アッギヴェッサナよ、その私には、それぞれひとつかみほどの緑豆汁、カラスノエンドウ汁、大豆汁、あるいはエンドウ汁といったごくわずかずつの食を食べて、強烈な激やせに至った身があった。
私の部分・部位は、そのごくわずかな食によって、まるでアーシーティカー蔓草やカーラ蔓草のようになった。
私の臀部は、そのごくわずかな食によって、まるでラクダの足のようになった。
私の脊椎の凹凸は、そのごくわずかな食によって、まるで数珠のようになった。
私の肋骨は、そのごくわずかな食によって、まるで古い家屋の垂木が腐ってぼろぼろになるように腐ってぼろぼろになった。
私の眼穴の瞳孔は、そのごくわずかな食によって、まるで深い井戸の奥深くに見える水の輝きのように、奥深くに横たわって見えた。
私の頭皮は、そのごくわずかな食によって、まるで切断された生の苦瓜が熱風によって縮まってしぼむように、縮まってしぼんでいた。
アッギヴェッサナよ、その私が『腹の皮をなでようと』すると背骨にあたり、『背骨をなでようと』すると腹の皮にあたるほど、アッギヴェッサナよ、そのごくわずかな食によって、私の腹の皮は背骨にくっついていた。
アッギヴェッサナよ、その私が『大便や尿をなそうと』すると、そのごくわずかな食によって、その場で転倒して倒れた。
アッギヴェッサナよ、その私はただこの身を安息させるため、手で五体を順に摩擦した。
アッギヴェッサナよ、その私が五体を順に摩擦するとき、そのごくわずかな食によって根元の腐った毛が身から抜け落ちた。
またアッギヴェッサナよ、人々は私を見てこのように言った。
『沙門ゴータマは黒い』と。
ある人々はこのように言った。
『沙門ゴータマは黒くない。沙門ゴータマは黒褐色である』と。
ある人々はこのように言った。
『沙門ゴータマは黒くなく、黒褐色でもない。沙門ゴータマは黄褐色の皮膚である』と。
アッギヴェッサナよ、そのごくわずかな食によって、それほどまで私の遍浄、清白の皮膚の色が害された。
アッギヴェッサナよ、その私にこの(思い)が生じた。
『およそ過去の時に沙門、婆羅門の誰であれ、突然襲う激しく凄まじい容赦なき苦受を感受した者たちのうちで、これこそ最上であり、これより多く(感受した)者はいない。
また未来の時に沙門、婆羅門の誰であれ、突然襲う激しく凄まじい容赦なき苦受を感受する者たちのうちで、これこそ最上であり、これより多く(感受した)者はいないであろう。
また現在、沙門、婆羅門の誰であれ、突然襲う激しく凄まじい容赦なき苦受を感受している者たちのうちで、これこそ最上であり、これより多く(感受した)者はいない。
しかし私はこの容赦ない難行によっても人法を超えた聖者にふさわしい卓越した智見に達していない。
覚りへの他の道があるのではないか?』と。
アッギヴェッサナよ、その私にこの(思い)が生じた。
『私は釈迦族の父への仕事の休み1)に、ジャンブ樹の木陰に座り、諸欲から遠離して、不善諸法から遠離して、尋あり伺ある、遠離より生じた喜悦と楽ある初禅を成就して住した覚えがある。
これが覚りへの道ではないか?』と。
アッギヴェッサナよ、その私には念に随行する識があった。
『これこそ覚りへの道である』と。
アッギヴェッサナよ、その私にこの(思い)が生じた。
『いったい私は(初禅の)その楽、愛欲でない他の、不善諸法でない他の楽を恐れているのか?』と。
アッギヴェッサナよ、その私にこの(思い)が生じた。
『私は(初禅の)その楽、愛欲でない他の、不善諸法でない他の楽を恐れていない』と。
アッギベッサナよ、その私にこの(思い)が生じた。
『このように強烈な激やせに至った身では、その楽に達することは容易ではない。私は粗大な食、(つまり)飯や酢粥を食べてみようか』と。
アッギベッサナよ、その私は粗大な食、飯や酢粥を食べた。
さてその頃、アッギベッサナよ、私に五人の比丘たちが仕えていた。
『沙門ゴータマは法を会得するであろう。それを我々に伝えてくれるだろう』と。
アッギベッサナよ、私が粗大な食、飯や酢粥を食べたことから、その五比丘たちは私を厭って立ち去った。
『沙門ゴータマは贅沢者である。勤めから迷乱し、贅沢に戻った』と。
‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi .
‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso āhārupacchedāya paṭipajjeyya’nti.
Atha kho maṃ, aggivessana, devatā upasaṅkamitvā etadavocuṃ .
‘mā kho tvaṃ, mārisa, sabbaso āhārupacchedāya paṭipajji.
Sace kho tvaṃ, mārisa, sabbaso āhārupacchedāya paṭipajjissasi, tassa te mayaṃ dibbaṃ ojaṃ lomakūpehi ajjhohāressāma [ajjhoharissāma (syā. kaṃ. pī. ka.)], tāya tvaṃ yāpessasī’ti.
Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi .
‘ahañceva kho pana sabbaso ajajjitaṃ [ajaddhukaṃ (sī. pī.), jaddhukaṃ (syā. kaṃ.)] paṭijāneyyaṃ, imā ca me devatā dibbaṃ ojaṃ lomakūpehi ajjhohāreyyuṃ [ajjhohareyyuṃ (syā. kaṃ. pī. ka.)], tāya cāhaṃ yāpeyyaṃ, taṃ mamassa musā’ti.
So kho ahaṃ, aggivessana, tā devatā paccācikkhāmi, ‘hala’nti vadāmi.
‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi .
‘yaṃnūnāhaṃ thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhāreyyaṃ, pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ, yadi vā kulatthayūsaṃ, yadi vā kaḷāyayūsaṃ, yadi vā hareṇukayūsa’nti.
So kho ahaṃ, aggivessana, thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhāresiṃ, pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ, yadi vā kulatthayūsaṃ, yadi vā kaḷāyayūsaṃ, yadi vā hareṇukayūsaṃ.
Tassa mayhaṃ, aggivessana, thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhārayato, pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ, yadi vā kulatthayūsaṃ, yadi vā kaḷāyayūsaṃ, yadi vā hareṇukayūsaṃ, adhimattakasimānaṃ patto kāyo hoti.
Seyyathāpi nāma āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni vā, evamevassu me aṅgapaccaṅgāni bhavanti tāyevappāhāratāya.
Seyyathāpi nāma oṭṭhapadaṃ, evamevassu me ānisadaṃ hoti tāyevappāhāratāya.
Seyyathāpi nāma vaṭṭanāvaḷī, evamevassu me piṭṭhikaṇṭako uṇṇatāvanato hoti tāyevappāhāratāya.
Seyyathāpi nāma jarasālāya gopāṇasiyo oluggaviluggā bhavanti, evamevassu me phāsuḷiyo oluggaviluggā bhavanti tāyevappāhāratāya.
Seyyathāpi nāma gambhīre udapāne udakatārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti, evamevassu me akkhikūpesu akkhitārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti tāyevappāhāratāya.
Seyyathāpi nāma tittakālābu āmakacchinno vātātapena saṃphuṭito hoti sammilāto, evamevassu me sīsacchavi saṃphuṭitā hoti sammilātā tāyevappāhāratāya.
‘‘So kho ahaṃ, aggivessana, udaracchaviṃ parimasissāmīti piṭṭhikaṇṭakaṃyeva pariggaṇhāmi, piṭṭhikaṇṭakaṃ parimasissāmīti udaracchaviṃyeva pariggaṇhāmi, yāvassu me, aggivessana, udaracchavi piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnā hoti tāyevappāhāratāya.
So kho ahaṃ, aggivessana, vaccaṃ vā muttaṃ vā karissāmīti tattheva avakujjo papatāmi tāyevappāhāratāya.
So kho ahaṃ, aggivessana, imameva kāyaṃ assāsento pāṇinā gattāni anumajjāmi.
Tassa mayhaṃ, aggivessana, pāṇinā gattāni anumajjato pūtimūlāni lomāni kāyasmā papatanti tāyevappāhāratāya.
Apissu maṃ, aggivessana, manussā disvā evamāhaṃsu .
‘kāḷo samaṇo gotamo’ti.
Ekacce manussā evamāhaṃsu .
‘na kāḷo samaṇo gotamo, sāmo samaṇo gotamo’ti.
Ekacce manussā evamāhaṃsu .
‘na kāḷo samaṇo gotamo, napi sāmo, maṅguracchavi samaṇo gotamo’ti.
Yāvassu me, aggivessana, tāva parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto upahato hoti tāyevappāhāratāya.
‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi .
‘ye kho keci atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayiṃsu, etāvaparamaṃ, nayito bhiyyo.
Yepi hi keci anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayissanti, etāvaparamaṃ, nayito bhiyyo.
Yepi hi keci etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, etāvaparamaṃ, nayito bhiyyo.
Na kho panāhaṃ imāya kaṭukāya dukkarakārikāya adhigacchāmi uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ.
Siyā nu kho añño maggo bodhāyā’ti?
Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi .
‘abhijānāmi kho panāhaṃ pitu sakkassa kammante sītāya jambucchāyāya nisinno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitā.
Siyā nu kho eso maggo bodhāyā’ti?
Tassa mayhaṃ, aggivessana, satānusāri viññāṇaṃ ahosi .
‘eseva maggo bodhāyā’ti.
Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi .
‘kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, yaṃ taṃ sukhaṃ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehī’ti?
Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi .
‘na kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, yaṃ taṃ sukhaṃ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehī’ti.
‘‘Tassa mayhaṃ, aggivessana, etadahosi .
‘na kho taṃ sukaraṃ sukhaṃ adhigantuṃ evaṃ adhimattakasimānaṃ pattakāyena, yaṃnūnāhaṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āhāreyyaṃ odanakummāsa’nti.
So kho ahaṃ, aggivessana, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāresiṃ odanakummāsaṃ.
Tena kho pana maṃ, aggivessana, samayena pañca [pañcavaggiyā (aññasuttesu)] bhikkhū paccupaṭṭhitā honti .
‘yaṃ kho samaṇo gotamo dhammaṃ adhigamissati, taṃ no ārocessatī’ti.
Yato kho ahaṃ, aggivessana, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāresiṃ odanakummāsaṃ, atha me te pañca bhikkhū nibbijja pakkamiṃsu .
‘bāhulliko [bāhuliko (sī. pī.) saṃghabhedasikkhāpadaṭīkāya sameti] samaṇo gotamo, padhānavibbhanto, āvatto bāhullāyā’ti.