処, 入, 入処 [nt.] sphere; region; sense-organ; position
基本的には場所の意味です。日本語訳には入(にゅう)もありますが、入口という意味があるかは要調査です。(PTS辞書には載っていません)おもに以下の使われ方があります。
地域、場所
感覚器官とその対象の表記として。
六処は頻出語です。
-
類語 dhātu:界、chaphassāyatana:六触処
| ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, araññāyatane mahāsarasī. | 「比丘たちよ、昔あるとき、林処に大きな沼があり、 |
| Taṃ nāgā upanissāya viharanti. | 象たちはそれに親近して住していました。 |
| ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sambahulā isayo sīlavanto kalyāṇadhammā araññāyatane paṇṇakuṭīsu sammanti. | 「比丘たちよ、昔あるとき、多数の善法持戒の仙人たちが林処の葉庵に暮らしていた。 |
| Yāvatā, bhikkhave, khandhadhātuāyatanaṃ tampi na maññati, tasmimpi na maññati, tatopi na maññati, taṃ meti na maññati. | 比丘たちよ、彼は蘊・界・処の限りにおいて、それを思わず、それについても思わず、それからも思わず、私のそれと思いません。 |
| So evaṃ amaññamāno na ca kiñci loke upādiyati. | このように思わない彼は、世間で何であれ取着せず、 |
| Idha, bhikkhave, bhikkhu dhātuso upaparikkhati, āyatanaso upaparikkhati, paṭiccasamuppādaso upaparikkhati. | 比丘たちよ、ここに比丘は界から調査し、処から調査し、縁起から調査します。 |
| Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti. | 比丘たちよ、三種類から調査する比丘はこのようです。 |
| ‘‘Sādhu, bhikkhu, ettha ca te, bhikkhu, cakkhu ‘netaṃ mama, nesohamasmi na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ bhavissati. | 「善きかな比丘よ、そのとき比丘よ、眼は『これは私のものではない、これは私ではない、これは私の我ではない』と、そのようにそれは君により如実に正しい智慧でよく見られたものになります。 |
| Evaṃ te etaṃ paṭhamaṃ phassāyatanaṃ pahīnaṃ bhavissati āyatiṃ apunabbhavāya…pe…. | このようにこの第一触処は、将来に再有なきために、君により断じられたものになります、 |
| ‘‘Chayime, bhikkhave, phassāyatanā adantā aguttā arakkhitā asaṃvutā dukkhādhivāhā honti. | 「比丘たちよ、六つの調御されず、保護されず、守られず、防護されないこれらの触処は苦をもたらすものです。 |
| ‘‘Katamāni ca, bhikkhave, cha abhibhāyatanāni? | それでは比丘たちよ、六勝処はどのようなものか? |
| Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā nuppajjanti pāpakā akusalā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. | 比丘たちよ、ここに比丘には、眼で色を見て結縛につながる、悪しき不善な諸思惟の流れが生じません。 |
| Veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā . | 比丘はこう知るべきです、 |
| ‘abhibhūtametaṃ āyatanaṃ’. | 『この処は打ち勝たれた。 |
| Abhibhāyatanañhetaṃ vuttaṃ bhagavatāti…pe… | これはまさに勝処なりと世尊により説かれた』と。 …中略… |
mn71:「尊者ゴータマよ、そうならば、その異教の処は天に行く者さえ空(からっぽ)なのですか?」と。