mn71 『婆茶三明経』 (ばちゃさんみょうきょう、Tevijjavacchasuttaṃ、テーヴィッジャヴァッチャ・スッタ)
私はこのように聞いた。
ある時、世尊はヴェーサーリーの大林の尖塔会堂に住されていた。
さてその頃、ヴァッチャ姓の遍歴行者がエーカプンダリーカの遍歴僧園に居住していた。
さて世尊は、午前に着衣して鉢と衣を持ってヴェーサーリーに托鉢に入られた。
そのとき世尊は、ふと思われた。
『ヴェーサーリーで托鉢を行ずるには、まだ早すぎる。
私はエーカプンダリーカの遍歴僧園で、ヴァッチャ姓の遍歴行者に近づいてはどうか」と。
そこで世尊はエーカプンダリーカの遍歴僧園で、ヴァッチャ姓の遍歴行者に近づかれた。
ヴァッチャ姓の遍歴行者は、遠くから来られる世尊を見た。
見て、世尊にこう言った。
「尊者よ、さあ世尊は来て下さい。
尊者よ、世尊を歓迎します。
尊者よ、世尊は久しぶりにこの機会、つまりここへの到来をなされた。
尊者よ、世尊は用意されたこの座処にお座り下さい」と。
世尊は敷かれた座処に座られた。
ヴァッチャ姓の遍歴行者も、とある低い座処を取り一隅に座った。
一方に坐ったヴァッチャ姓の遍歴行者は、世尊にこう言った。
「私はこれを聞きました、尊者よ。
『沙門ゴータマは、一切知者、一切見者であり、余すところなき智見を自認し、歩むとき、立つとき、眠るとき、目覚めたとき、常にいつでも智見が現起している』と。1)
尊者よ、およそこのように言う彼ら、
『沙門ゴータマは、一切知者、一切見者であり、余すところなき智見を自認し、歩むとき、立つとき、眠るとき、目覚めたとき、常にいつでも智見が現起している』と。尊者よ、彼らは世尊の所説を説く者で、事実でないことによって世尊を貶めず、法の随法を解答しており、そして誰であれ法に則った随説者が咎められる原因とならないのですか?」と。
「ヴァッチャよ、およそこのように言う者たち、
『沙門ゴータマは、一切知者、一切見者であり、余すところなき智見を自認し、歩むとき、立つとき、眠るとき、目覚めたとき、常にいつでも智見が現起している』と。彼らは私の所説を説く者でなく、しかも私を存在しない事実でないことによって貶めている」と。
「それでは尊者よ、我々はどのように解答して世尊の所説を説く者であれば、事実でないことによって世尊を貶めず、法の随法を解答しており、そして誰であれ法に則った随説者が咎められる原因とならないのだろうか?」と。
「ヴァッチャよ、『沙門ゴータマは三明者である』と解答して私の所説を説く者であれば、私を事実でないことによって貶めず、法の随法を解答しており、そして誰であれ法に則った随説者が咎められる原因とならない。
ヴァッチャよ、私は望むままに、種々の過去の暮らしを追憶する。すなわち、
一生も、二生も … 中略 …
このように具体的に詳細な、種々の過去の暮らしを追憶する。
ヴァッチャよ、私は望むままに、人間を超えた清浄な天眼により、死没してゆく衆生、再生してゆく衆生を見て、業に従い劣った、優れた、美しい、醜い、幸福な、不幸な(境遇)に行く …中略…
至るのを了知する。
ヴァッチャよ、私は諸漏の尽滅より、漏なき心解脱・慧解脱を、まさに現法で自ら証知して、実証して、具足して住する。
ヴァッチャよ、『沙門ゴータマは三明者である』と解答して私の所説を説く者であれば、私を事実でないことによって貶めず、法の随法を解答しており、そして誰であれ法に則った随説者が咎められる原因とならないだろう」と。
このように説かれたとき、ヴァッチャ姓の遍歴行者は世尊にこう言った。
「尊者ゴータマよ、いったい在家の結縛を断じることなく、身の崩壊より苦の終わりをなす在家者は誰かいますか?」と。
「ヴァッチャよ、在家の結縛を断じることなく、身の崩壊より苦の終わりをなす在家者は誰もいない」と。
「それでは尊者ゴータマよ、在家の結縛を断じることなく、身の崩壊より天に行く在家者は誰かいますか?」と。
「ヴァッチャよ、一人でもなく、百人でもなく、二百人でもなく、三百人でもなく、四百人でもなく五百人でもなく、そしてさらに多く、在家の結縛を断じることなく、身の崩壊より天に行く在家者がいる」と。
「尊者ゴータマよ、いったい身の崩壊より苦の終わりをなす邪命外道者は誰かいますか?」と。
「ヴァッチャよ、身の崩壊より苦の終わりをなす邪命外道者は誰もいない」と。
「それでは尊者ゴータマよ、身の崩壊より天に行く邪命外道者は誰かいますか?」と。
「ヴァッチャよ、これよりおよそ私が追憶するその九十一劫(の間)、一人を除いて天に至った邪命外道者を、誰も覚えていない。
その者も業論者、作用論者であった」と。
「尊者ゴータマよ、そうならば、その異教の処は天に行く者さえ空(からっぽ)なのですか?」と。
「ヴァッチャよ、そのように、その異教の処は天に行く者さえ空である」と。
世尊はこう言われた。
意に適ったヴァッチャ姓の遍歴業者は、世尊の所説に歓喜したという。
Evaṃ me sutaṃ .
ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ.
Tena kho pana samayena vacchagotto paribbājako ekapuṇḍarīke paribbājakārāme paṭivasati.
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi.
Atha kho bhagavato etadahosi .
‘‘atippago kho tāva vesāliyaṃ piṇḍāya carituṃ;
yaṃnūnāhaṃ yena ekapuṇḍarīko paribbājakārāmo yena vacchagotto paribbājako tenupasaṅkameyya’’nti.
Atha kho bhagavā yena ekapuṇḍarīko paribbājakārāmo yena vacchagotto paribbājako tenupasaṅkami.
Addasā kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ.
Disvāna bhagavantaṃ etadavoca .
‘‘etu kho, bhante, bhagavā.
Svāgataṃ [sāgataṃ (sī. pī.)], bhante, bhagavato.
Cirassaṃ kho, bhante, bhagavā imaṃ pariyāyamakāsi yadidaṃ idhāgamanāya.
Nisīdatu, bhante, bhagavā idamāsanaṃ paññatta’’nti.
Nisīdi bhagavā paññatte āsane.
Vacchagottopi kho paribbājako aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi.
Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca .
‘‘sutaṃ metaṃ, bhante .
‘samaṇo gotamo sabbaññū sabbadassāvī, aparise+saṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti, carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti.
Ye te, bhante, evamāhaṃsu .
‘samaṇo gotamo sabbaññū sabbadassāvī, aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti, carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti, kacci te, bhante, bhagavato vuttavādino, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatī’’ti?
‘‘Ye te, vaccha, evamāhaṃsu .
‘samaṇo gotamo sabbaññū sabbadassāvī, aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti, carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti, na me te vuttavādino, abbhācikkhanti ca pana maṃ asatā abhūtenā’’ti.
‘‘Kathaṃ byākaramānā pana mayaṃ, bhante, vuttavādino ceva bhagavato assāma, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyāma, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāma, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’ti?
‘‘‘Tevijjo samaṇo gotamo’ti kho, vaccha, byākaramāno vuttavādī ceva me assa, na ca maṃ abhūtena abbhācikkheyya, dhammassa cānudhammaṃ byākareyya, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyya.
Ahañhi, vaccha, yāvadeva ākaṅkhāmi anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi, seyyathidaṃ .
ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe…
iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi.
Ahañhi, vaccha, yāvadeva ākaṅkhāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate…pe…
yathākammūpage satte pajānāmi.
Ahañhi, vaccha, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmi.
‘‘‘Tevijjo samaṇo gotamo’ti kho, vaccha, byākaramāno vuttavādī ceva me assa, na ca maṃ abhūtena abbhācikkheyya, dhammassa cānudhammaṃ byākareyya, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’ti.
Evaṃ vutte, vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca .
‘‘atthi nu kho, bho gotama, koci gihī gihisaṃyojanaṃ appahāya kāyassa bhedā dukkhassantakaro’’ti?
‘‘Natthi kho, vaccha, koci gihī gihisaṃyojanaṃ appahāya kāyassa bhedā dukkhassantakaro’’ti.
‘‘Atthi pana, bho gotama, koci gihī gihisaṃyojanaṃ appahāya kāyassa bhedā saggūpago’’ti?
‘‘Na kho, vaccha, ekaṃyeva sataṃ na dve satāni na tīṇi satāni na cattāri satāni na pañca satāni, atha kho bhiyyova ye gihī gihisaṃyojanaṃ appahāya kāyassa bhedā saggūpagā’’ti [‘‘atthi kho vaccha koci gihī gihisaṃyojanaṃ appahāya kāyassa bhedā saggūpagoti’’. (ka.)].
‘‘Atthi nu kho, bho gotama, koci ājīvako [ājīviko (ka.)] kāyassa bhedā dukkhassantakaro’’ti?
‘‘Natthi kho, vaccha, koci ājīvako kāyassa bhedā dukkhassantakaro’’ti.
‘‘Atthi pana, bho gotama, koci ājīvako kāyassa bhedā saggūpago’’ti?
‘‘Ito kho so, vaccha, ekanavuto kappo [ito ko vaccha ekanavute kappe (ka.)] yamahaṃ anussarāmi, nābhijānāmi kañci ājīvakaṃ saggūpagaṃ aññatra ekena;
sopāsi kammavādī kiriyavādī’’ti.
‘‘Evaṃ sante, bho gotama, suññaṃ aduṃ titthāyatanaṃ antamaso saggūpagenapī’’ti?
‘‘Evaṃ, vaccha, suññaṃ aduṃ titthāyatanaṃ antamaso saggūpagenapī’’ti.
Idamavoca bhagavā.
Attamano vacchagotto paribbājako bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.
