異門, 法門, 教説, 部門; 理趣, 理由; 方便; 順序
[m.] order; course; quality; method; figurative language; a synonym; a turn
辞書に多くの訳語があり、適切な訳語を選ぶのが難しいため、訳語を”理”と統一して、文脈に応じて読者の解釈にゆだねることにしました。
原理、しくみ、方便、分類、観点、切り口といった意味です。
類語 vicinati:選別、 pariya:巡回、巡る、 dhammapariyāya:法理(諸訳では法門と訳されることが多いです。)、cetopariya:心を巡る
| ‘‘Yatheva nu kho, āvuso ānanda, ayaṃ kāyo bhagavatā anekapariyāyena akkhāto vivaṭo pakāsito . | 「友アーナンダよ、ちょうど世尊がさまざまな理をもってこの身を『かくして、この身も無我なり』と告げ、開示し、明らかにされたように、 |
| ‘‘Atthi, bhante, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca. | 「尊者よ、その理によるならば、これらの法が意味も異なり表現も異なるような理があります。 |
| Atthi pana, bhante, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā ekatthā byañjanameva nāna’’nti. | また、尊者よ、その理によるならば、これらの法が意味はひとつで表現だけが異なるような理もあります」と。 |
| Dhārehi tvaṃ, bhikkhu, imaṃ dhammapariyāyaṃ. | 比丘よ、君はこの法理を保持しなさい。 |
| Atthasaṃhitoyaṃ, bhikkhu, dhammapariyāyo ādibrahmacariyako’’ti. | 比丘よ、この意義ある法理は梵行の起点です」と。 |
| ‘‘Yena kenacipi, sāriputta, pariyāyena kulaputto aññaṃ byākaroti, atha kho byākataṃ byākatato daṭṭhabba’’nti. | 「しかしサーリプッタよ、およそ何らかの理により良家の子息が開悟を明言するなら、そこで明言は明言されたと見られるべきです」と。 |
| Atha kho bhagavā rahogato paṭisallāno imaṃ dhammapariyāyaṃ abhāsi . | さて静処へ行き独座された世尊は、この法理を語られた。 |
| Evaṃ kho, ānanda, bhikkhu kalyāṇamitto kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaroti. | アーナンダよ、善友、善き仲間、善き親友である比丘はこのように八支聖道を修養し、八支聖道を多修します。 |
| Tadamināpetaṃ, ānanda, pariyāyena veditabbaṃ yathā sakalamevidaṃ brahmacariyaṃ – | アーナンダよ、この理によってもまた、それはまさに梵行の全部であると知られるべきです。 |
| ‘‘Na ve dhīrā pakubbanti, viditvā lokapariyāyaṃ; | 賢人たちは生命の理を見出して (業を)作らない |
| Aññāya nibbutā dhīrā, tiṇṇā loke visattika’’nti. | 理解して鎮火された賢人は 生命への執着を渡った」と。 |
| Tesañca pahānāya akkhāsi yogaṃ, tasmā tathāgato ‘yogakkhemī’ti vuccati. | そしてそれらの断のため瑜伽を告げました。それゆえ如来は瑜伽安穏者と言われます。 |
| Ayaṃ kho, bhikkhave, yogakkhemipariyāyo dhammapariyāyo’’ti. | 比丘たちよ、これが瑜伽安穏者の理という法理です」と。 |
| Ayaṃ kho, bhikkhave, ādittapariyāyo, dhammapariyāyo’’ti. | 比丘たちよ、これが燃焼の理という法理です」と。 |
| Dvepi mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyena. | アーナンダよ、私は理によって二種の受を説き、 |
| Tissopi mayā vedanā vuttā pariyāyena. | 私は理によって三種の受を説き、 |
| Pañcapi mayā vedanā vuttā pariyāyena. | 私は理によって五種の受を説き、 |
| Chapi mayā vedanā vuttā pariyāyena. | 私は理によって六種の受を説き、 |
| Aṭṭhārasāpi mayā vedanā vuttā pariyāyena. | 私は理によって十八種の受を説き、 |
| Chattiṃsāpi mayā vedanā vuttā pariyāyena. | 私は理によって三十六種の受を説き、 |
| Aṭṭhasatampmppi mayā vedanā vuttā pariyāyena. | 私は理によって百八種の受を説きました。 |
| ‘‘Katamo ca, bhikkhave, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma tassā nadiyā eko soto tveva saṅkhyaṃ gacchati? | では比丘たちよ、その理によるならば、その河の流れは一つと数えられる理とは何か? |
| Yañca, bhikkhave, tassa dīpassa purimante [puratthimante (sī. syā. kaṃ. pī.)] udakaṃ, yañca pacchimante udakaṃ . | 比丘たちよ、その洲の東端における水、そしてその洲の西端における水(を見る観点)です。 |
| ayaṃ kho, bhikkhave, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma tassā nadiyā eko soto tveva saṅkhyaṃ gacchati. | これが、比丘たちよ、その理によるならば、その河の流れは一つと数えられる理です。 |
| ‘‘Attūpanāyikaṃ vo, gahapatayo, dhammapariyāyaṃ desessāmi. | 「居士たちよ、あなた方に自己に置き換える法理を示します。 |
mn38_1:「友サーティよ、世尊はさまざまな理をもって識は縁生なりと説かれた。縁なしに識の生成はない」と。
●(参考)比較としてvicaya:選別の用例も挙げておきます。
| ‘‘vicayaso desito, bhikkhave, mayā dhammo; | 「比丘たちよ、選別によって私は法を示しました。 |
| vicayaso desitā cattāro satipaṭṭhānā; | 選別によって四念処を示し、 |
| vicayaso desitā cattāro sammappadhānā; | 選別によって四正勤を示し、 |
| vicayaso desitā cattāro iddhipādā; | 選別によって四神足を示し、 |
| vicayaso desitāni pañcindriyāni; | 選別によって五根を示し、 |
| vicayaso desitāni pañca balāni; | 選別によって五力を示し、 |
| vicayaso desitā sattabojjhaṅgā; | 選別によって七覚支を示し、 |
| vicayaso desito ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. | 選別によって八支聖道を示しました。 |