ユーザ用ツール

サイト用ツール


pancindriya
pañc'indriya
五根(ごこん)

pañca:五つの + indriya:=「支配する力・能力」

indriya:は、文脈によって複数の体系で用いられ、同じ語でも指す内容がまったく異なります。本ページでは以下の三体系を整理します。

(A) 感覚的五根

 眼・耳・鼻・舌・身という五つの感覚能力(faculty)を指します。これらは感覚接触(phassa)が生じる基礎であり、制御・守護すべき対象とされます。が追加されると六根と呼ばれます。

‘Asmī’ti kho pana, bhikkhave, avigate pañcannaṃ indriyānaṃ avakkanti hoti . しかし比丘たちよ、『私あり』と離れてないときに五根来入があります。
cakkhundriyassa sotindriyassa ghānindriyassa jivhindriyassa kāyindriyassa. の、の、の、の、の。
出典: sn22.47
‘‘Pañcimāni, brāhmaṇa, indriyāni nānāvisayāni nānāgocarāni na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhonti.「婆羅門よ、これら五つのはそれぞれ異なる境域、異なる行処をもち、互いに行処境域経験することはありません。
Katamāni pañca? 五とは何か。
Cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ. です。
出典: sn48.42

(B) 精神的五根

 解脱に至るのに必要な5つの精神的能力のことです。※五根

‘‘Pañcimāni, bhikkhave, indriyāni.「比丘たちよ、これら五つのがあります。
Katamāni pañca? 五とは何か。
Saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ . 信根精進根念根定根慧根です。
imāni kho, bhikkhave, pañcindriyānī’’ti. 比丘たちよ、これらが五根です」と。
出典: sn48.1
imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā khīṇāsavo bhikkhu aññaṃ byākaroti . 比丘たちよ、これら五根修養され、多修されることによって、漏尽の比丘は開悟明言します ——
出典: sn48.48

sn48.8によると、各根は諸法に見られるべきとあり、すべてが四法に美しく収まります。

  1. 信根  ⇒ 四預流支   
  2. 精進 ⇒ 四正勤
  3. 念根  ⇒ 四念処    
  4. 定根  ⇒ 四
  5. 慧根  ⇒ 四聖諦

●「五根はまだ未熟な能力」、「五力はそれが成熟したもの」とする一般的な理解は誤解のようです。

‘‘Atthi, bhikkhave, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma yāni pañcindriyāni tāni pañca balāni honti, yāni pañca balāni tāni pañcindriyāni honti’’.「比丘たちよ、そのによるならば、五根五力であり、また五力五根であるようながあります。
出典: sn48.43
Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ indriyānaṃ samattā paripūrattā arahaṃ hoti, tato mudutarehi anāgāmī hoti, tato mudutarehi sakadāgāmī hoti, tato mudutarehi sotāpanno hoti, tato mudutarehi dhammānusārī hoti, tato mudutarehi saddhānusārī hotī’’ti. 比丘たちよ、これら五根の完璧な成満によって阿羅漢となり、それより弱い五根によって不還となり、それより弱い五根によって一来となり、それより弱い五根によって預流となり、それより弱い五根によって法従行者となり、それより弱い五根によって信従行者となります」と。
出典: sn48.12
‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo?  それでは比丘たちよ、無行作に至るとは何か?
Pañcindriyāni.  五根です。
出典: sn43.8
Yato kho, bhikkhave, ariyasāvako imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ assādañca [samudayañca atthaṅgamañca assādañca (syā. kaṃ. pī. ka.) saṃ. ni. 2.175] ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti . 比丘たちよ、聖弟子がこれら五根楽味危難出離如実に了知するならば、1)
ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’ti. 比丘たちよ、この聖弟子預流堕処に落ちぬ者、決定者等覚赴く者と呼ばれます」と。
1)
参考➡sn48.27
出典: sn48.2
‘‘Ye ca kho keci [ye ca kho te (syā. kaṃ. ka.) saṃ. ni. 2.174], bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānanti, te kho me, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu ceva samaṇasammatā brāhmaṇesu ca brāhmaṇasammatā; しかし比丘たちよ、沙門、婆羅門の誰であれ、これら五根集起消滅楽味危難出離如実了知する者たち。比丘たちよ、彼らは私にとって沙門や婆羅門であり、沙門たちの中でも沙門と認められ、婆羅門たちの中でも婆羅門と認められます。
出典: sn48.6

(C) 受関連五根

 受に関わる五根(楽・苦・嬉・憂・捨)であり、vedanā:の五分類を「根」として扱う体系です。他のindriya体系(感覚的五根・精神的五根)とは独立した分類です。

‘‘Pañcimāni, bhikkhave, indriyāni.「比丘たちよ、これら五つのがあります。
Katamāni pañca? 五とは何か。
Sukhindriyaṃ, dukkhindriyaṃ, somanassindriyaṃ, domanassindriyaṃ, upekkhindriyaṃ. 楽根苦根嬉根憂根捨根です。
出典: sn48.32
Katamā ca, bhikkhave, pañca vedanā? それでは比丘たちよ、五種のとは何か?
Sukhindriyaṃ, dukkhindriyaṃ, somanassindriyaṃ, domanassindriyaṃ, upekkhindriyaṃ . 楽根苦根嬉根憂根捨根
imā vuccanti, bhikkhave, pañca vedanā. 比丘たちよ、これらが五種のと呼ばれます。
出典: sn36.22
pancindriya.txt · 最終更新: by h1roemon