ユーザ用ツール

サイト用ツール


cattarosatipaṭṭhana
cattārosatipaṭṭhāna
四念処、 四つの念処

:d: 四念住、四念処


cattāro:四つ + sati: + paṭṭhāna:発趣、出発点

諸経において、身・受・心・法の四つの随観として、以下の定型句が説かれています。
これはsn45.8のsammāsati(正念)の定義と同じものです。

‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ. 比丘たちよ、これが唯一のです —— 衆生清浄のため、悲嘆超越のため、消滅のため、筋道会得のため、涅槃実証のための。それは、
cattāro satipaṭṭhānā. 四念処です。
Katame cattāro? いかなる四種か?
Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; 比丘たちよ、ここに比丘は、において随観し熱意と正知念ある者として住します。世間における羨望調伏しつつ。
vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; 諸受において随観し熱意と正知念ある者として住します。世間における羨望調伏しつつ。
citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; において随観し熱意と正知念ある者として住します。世間における羨望調伏しつつ。
dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. 比丘たちよ、ここに比丘は、諸法において随観し熱意と正知念ある者として住します。世間における羨望調伏しつつ。
出典: sn47.1

※この定型句を翻訳する際、vineyya の解釈が一つの論点になります。文法的にはvineti(調伏する、教導する)の連続体です。この場合、連続体を通常の先行完了(して、した上で)とせず、並行動作(しつつ)と解釈するのが自然です。これは以下の用例を見てもわかります。

‘‘Seyyathāpi, ānanda, catumahāpathe [cātummahāpathe (sī. syā. kaṃ.)] mahāpaṃsupuñjo. たとえばアーナンダよ、大きな四辻に大きな塵の山積があります。
Puratthimāya cepi disāyaṃ āgaccheyya sakaṭaṃ vā ratho vā, upahanateva taṃ paṃsupuñjaṃ; もし東の方向から荷車や馬車がやって来るなら、それはまさに塵の山積を打ち崩すでしょう。
pacchimāya cepi disāya āgaccheyya…pe… もし西の方向から荷車や馬車がやって来るなら、 …中略…
uttarāya cepi disāya…pe… もし北の方向から …中略…
dakkhiṇāya cepi disāya āgaccheyya sakaṭaṃ vā ratho vā, upahanateva taṃ paṃsupuñjaṃ. もし南の方向から荷車や馬車がやって来るなら、それはまさに塵の山積を打ち崩すでしょう。
Evameva kho, ānanda, bhikkhu kāye kāyānupassī viharantopi upahanateva pāpake akusale dhamme; まさにそのようにアーナンダよ、比丘はにおいて随観して住しつつ、まさに悪しき不善諸法を打ち崩すのです。
vedanāsu…pe… 諸受において …中略…
citte…pe… において …中略…
dhammesu dhammānupassī viharantopi upahanateva pāpake akusale dhamme’’ti. 諸法において随観して住しつつ、まさに悪しき不善諸法を打ち崩すのです」と。
出典: sn54.10
Ānāpānassatisamādhi, ānanda, ekadhammo bhāvito bahulīkato cattāro satipaṭṭhāne paripūreti, cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti, satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrentī’’ti. アーナンダよ、入出息念がその一であり、修養され多修されると四念処を成満させ、四念処修養され多修されると七覚支を成満させ、七覚支修養され多修されると解脱を成満させます。
出典: sn54.14

‘‘Catunnaṃ, bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmi.「比丘たちよ、私は四念処集起消滅を示します。
出典: sn47.42
Yato kho te, bhikkhu, sīlañca suvisuddhaṃ bhavissati diṭṭhi ca ujukā, tato tvaṃ, bhikkhu, sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya cattāro satipaṭṭhāne tividhena bhāveyyāsi. 比丘よ、君によく清浄、そしてまっすぐがあるならば、比丘よ、君は依止し、確立して、四念処を三通りに修養しなさい。
出典: sn47.3
Catūsu vā satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittassa viharato animittaṃ vā samādhiṃ bhāvayato.  四念処がよく確立して住するなら、あるいは無相修養するなら(滅します)。 
出典: sn22.80
‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo?  それでは比丘たちよ、無行作に至るとは何か?
Cattāro satipaṭṭhānā.  四念処です。
出典: sn43.5
‘‘Kathaṃ bhāvitāni ca, kuṇḍaliya, tīṇi sucaritāni kathaṃ bahulīkatāni cattāro satipaṭṭhāne paripūrenti? しかしクンダリヤよ、三つの善行為はいかに修養され、いかに多修されると、四念処を成満させるのか?
Idha, kuṇḍaliya, bhikkhu kāyaduccaritaṃ pahāya kāyasucaritaṃ bhāveti, vacīduccaritaṃ pahāya vacīsucaritaṃ bhāveti, manoduccaritaṃ pahāya manosucaritaṃ bhāveti. クンダリヤよ、ここに比丘は、悪行為捨て去って善行為修養し、語の悪行為捨て去って語の善行為修養し、悪行為捨て去って善行為修養します。
Evaṃ bhāvitāni kho, kuṇḍaliya, tīṇi sucaritāni evaṃ bahulīkatāni cattāro satipaṭṭhāne paripūrenti. クンダリヤよ、三つの善行為はこのように修養され、このように多修されると、四念処を成満させます。
出典: sn46.6
‘‘Cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā ariyā niyyānikā niyyanti takkarassa sammā dukkhakkhayāya.「比丘たちよ、これら四つの念処修養され多修されると、なる脱出となり、実行者の正しき尽滅導き出します。
出典: sn47.17
Ime kho, bhikkhave, cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā apārā pāraṃ gamanāya saṃvattantī’’ti. 比丘たちよ、これら四つの念処修養され多修されると、此岸から彼岸への旅をもたらします」と。
出典: sn47.34
Kattha ca, bhikkhave, satindriyaṃ daṭṭhabbaṃ? では比丘たちよ、念根はどこで見られるべきか?
Catūsu satipaṭṭhānesu . 四念処において、
ettha satindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. そこで念根は見られるべきです。
出典: sn48.8
imesu kho me, āvuso, catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittassa viharato uppannā sārīrikā dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhantī’’ti. 友よ、私は、これら四念処がよく確立して住するとき、生じた苦受遍取してとどまることはありません」と。
出典: sn52.10

mn51_1:「なぜなら尊者よ、私たち俗人もまた折りにふれ、白衣でこの四念処によく確立したで住するのですから。」1)

1)
現在でもタイなどの仏教国では在家者が白衣を着て、一時的にお寺で修行することが行われています。
cattarosatipaṭṭhana.txt · 最終更新: by h1roemon