| indriya |
| 根 | 諸根[複数] |
| 感官 | 諸感官[複数] |
根, 感官, 感覚知覚等の能力 controlling principal; faculty; sense
もともと indriya は「インドラ神(indra)に由来する語」で、“統御するもの・支配力・能力” を意味します。そのため文脈に応じて、感覚器官(六根)や解脱に向かう精神的能力(五根)など、まったく異なる対象を指します。
日本語では伝統的に「根」と訳されますが、mūla:根、根本と同じ漢字を使うため、初心者には混同しやすい点があります。
一方「感官」という訳語は、saddhāindriya信根や vīriyaindriya精進根などの精神的な五根には不適切なため、限定的に用いる必要があります。
類語 pañc'indriya:五根、mūla:根
| ‘‘‘indriyasampanno, indriyasampanno’ti, bhante, vuccati. | 「尊者よ、『根を具えた者、根を具えた者』と言われます。 |
| Kittāvatā nu kho, bhante, indriyasampanno hotī’’ti? | 尊者よ、いったい何をもって根を具えた者となりますか?」と。 |
| ‘‘Cakkhundriye ce, bhikkhu, udayabbayānupassī viharanto cakkhundriye nibbindati…pe… | 「比丘よ、もし眼根において生滅を随観し住する者が、眼根について厭うなら、 …中略… |
| ‘‘Kathañcāvuso, indriyesu guttadvāro hoti? | では友よ、諸根において門が護られた者はどのようでしょうか? |
| Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. | 友よ、ここに比丘は眼で色を見ても特相をつかまず随相をつかみません。 |
| ‘‘Atha kiñcarahi tvaṃ, āvuso ānanda, imehi navehi bhikkhūhi indriyesu aguttadvārehi bhojane amattaññūhi jāgariyaṃ ananuyuttehi saddhiṃ cārikaṃ carasi? | 「友アーナンダよ、それではなぜ君は諸根において門が護られず、食事に適量を知らず、覚醒を実践しないこの新参比丘たちと一緒に遊行をなすのですか? |
| Evameva kho, bhikkhave, idhekacco bhikkhu lābhasakkārasilokena abhibhūto pariyādiṇṇacitto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena, anupaṭṭhitāya satiyā, asaṃvutehi indriyehi. | まさにそのように比丘たちよ、ここに利得、恭敬、名誉により打ち負かされ、心が取り尽くされたある比丘が午前に着衣して、鉢と衣を持って村や町に托鉢に入ります。身も守られず、語も守られず、心も守られず、念も現前せず、諸根も防護されないままに。 |
●この言葉から、indriyaというのは当時の一般的な言葉だったかもしれません。
| ‘‘Vippasannāni kho te, āvuso moggallāna, indriyāni; | 「友モッガッラーナよ、あなたの諸感官は澄み切り、 |
| ‘‘Yvāyaṃ gahapati, mato kālaṅkato tassa kāyasaṅkhāro niruddho paṭippassaddho, vacīsaṅkhāro niruddho paṭippassaddho, cittasaṅkhāro niruddho paṭippassaddho, āyu parikkhīṇo, usmā vūpasantā, indriyāni viparibhinnāni. | 「居士よ、この最期を迎えた死者。彼の身行は滅し鎮静し、語行は滅し鎮静し、心行は滅し鎮静し、寿命は尽き果て、熱は寂滅し、諸根は瓦解しています。 |
| Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ upasenaṃ etadavoca . | そう言われたとき、サーリプッタ尊者はウパセーナ尊者にこう言った。 |
| ‘‘na kho pana mayaṃ passāma āyasmato upasenassa kāyassa vā aññathattaṃ indriyānaṃ vā vipariṇāmaṃ. | 「しかし我々にはウパセーナ尊者の身の異変や、諸感官の変壊は見えません。 |
| ‘‘Iti ayañceva samanupassanā ‘asmī’ti cassa avigataṃ [adhigataṃ (bahūsu)] hoti. | かくしてこの見なしも、彼の『私あり』というのも離れておらず、 |
| ‘Asmī’ti kho pana, bhikkhave, avigate pañcannaṃ indriyānaṃ avakkanti hoti . | しかし比丘たちよ、『私あり』と離れてないときに五根の来入があります。 |
| cakkhundriyassa sotindriyassa ghānindriyassa jivhindriyassa kāyindriyassa. | 眼根の、耳根の、鼻根の、舌根の、身根の。 |
| ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, indriyāni. | 「比丘たちよ、これら五つの根があります。 |
| Katamāni pañca? | 五とは何か。 |
| Saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ . | 信根、精進根、念根、定根、慧根です。 |
| Iti kho, bhikkhave, indriyavemattatā phalavemattatā hoti, phalavemattatā puggalavemattatā’’ti. | かくして比丘たちよ、根の違いから果の違いがあり、果の違いから人の違いがあります」と。 |
| ‘‘Kathaṃ bhāvito ca, kuṇḍaliya, indriyasaṃvaro kathaṃ bahulīkato tīṇi sucaritāni paripūretīti? | しかしクンダリヤよ、根防護はいかに修養され、いかに多修されると、三つの善行為を成満させるのか? |
| Idha, kuṇḍaliya, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā manāpaṃ nābhijjhati nābhihaṃsati, na rāgaṃ janeti. | クンダリヤよ、ここに比丘は眼で好ましい色彩を見て、羨望せず、興奮せず、貪を生じさせません。 |
| ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni. | 「比丘たちよ、これら三つの根があります。 |
| Katamāni tīṇi? | 三とは何か? |
| Itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ . | 女根、男根、命根です。 |
| Katamā ca, bhikkhave, pañca vedanā? | それでは比丘たちよ、五種の受とは何か? |
| Sukhindriyaṃ, dukkhindriyaṃ, somanassindriyaṃ, domanassindriyaṃ, upekkhindriyaṃ . | 楽根、苦根、嬉根、憂根、捨根。 |
| imā vuccanti, bhikkhave, pañca vedanā. | 比丘たちよ、これらが五種の受と呼ばれます。 |
| Yaṃ kho, bhikkhave, kāyikaṃ sukhaṃ, kāyikaṃ sātaṃ, kāyasamphassajaṃ sukhaṃ sātaṃ vedayitaṃ . | 比丘たちよ、身体的な楽、身体的な快さ、身触発の楽と快さの感受。 |
| idaṃ vuccati, bhikkhave, sukhindriyaṃ. | 比丘たちよ、これが楽根と呼ばれます。 |
| ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhindriyaṃ? | では比丘たちよ、苦根とは何か? |
| Yaṃ kho, bhikkhave, kāyikaṃ dukkhaṃ, kāyikaṃ asātaṃ, kāyasamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ . | 比丘たちよ、身体的な苦、身体的な不快、身触発の苦と不快の感受。 |
| idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhindriyaṃ. | 比丘たちよ、これが苦根と呼ばれます。 |
| Na cevaṃ dāni, bhante, bhagavato tāva parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto, sithilāni ca gattāni sabbāni valiyajātāni, purato pabbhāro ca kāyo, dissati ca indriyānaṃ aññathattaṃ . | いまや尊者よ、このように世尊の肌の色は、もはやそれほど遍浄でも清白でもなく、すべての肢体はゆるみ皺を生じ、身体は前方に傾斜し、そして諸感官の異変が見られます —— |
| cakkhundriyassa sotindriyassa ghānindriyassa jivhindriyassa kāyindriyassā’’ti. | 眼根の、耳根の、鼻根の、舌根の、身根の」と。 |
| ‘‘Pañcimāni, brāhmaṇa, indriyāni nānāvisayāni nānāgocarāni na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhonti. | 「婆羅門よ、これら五つの根はそれぞれ異なる境域、異なる行処をもち、互いに行処や境域を経験することはありません。 |
| Katamāni pañca? | 五とは何か。 |
| Cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ. | 眼根、耳根、鼻根、舌根、身根です。 |