| ajjhatta | ajjhattika |
| 内の | 内に |
| 内部の | 内部に |
自の, 内の, 個人的な
常套句として頻出語です。
| ‘‘Tasmātiha, susima, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ netaṃ mama nesohamasmi na meso attāti; | 「それゆえここにスシマよ、過去・未来・現在のいかなる色であれ、内の、外の、粗雑な、微細な、劣った、優れた、遠く、近くのあらゆる色を『これは私のものではない、これは私ではない、これは私の我ではない』と、 |
六内処という言葉から、内とは眼・耳・鼻・舌・身・意、すなわち身体の内を示していることがわかります。
たとえばmn28_2:「友よ、もし内なる眼が壊れてなくても、しかし外の諸色が認識範囲に来ず、適切な集中がないなら、それだけでは対応する識部分の顕現はない。」ここで『内なる眼』というのは肉眼のことです。心眼ではありません。
類語
bahiddhā(bāhira):外の
| Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā santaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, atthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti; | 比丘たちよ、ここに比丘は、眼で色を見て、内に貪・瞋・痴があるとき、『私の内に貪・瞋・痴がある』と了知し、 |
| asantaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, natthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti. | 内に貪・瞋・痴がないとき、『私の内に貪・瞋・痴はない』と了知します。 |
| ‘‘Tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. | 「大王よ、三法が人の内に生じるとき、不利益・苦・非安住が生じます。 |
| ‘‘Kāye vā hānanda, sati kāyasañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. | アーナンダよ、身があるとき身思を因として内に苦楽が生じます。 |
| ‘‘Alaṃ dāni, bhaṇe, etena bāhirena nahānena. | 「もうよい、召使いよ、この外の沐浴は。 |
| Alamidaṃ ajjhattaṃ nahānaṃ bhavissati, yadidaṃ . | この内なる沐浴1)で十分なのだ。それはすなわち、 |
| bhagavati pasādo’’ti. | 世尊への浄信である」と。 |
| ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkha’’nti? | 「比丘たちよ、いったい何があるとき、何を取して内に苦楽が生じるのでしょうか?」と。 |
| Santañca ajjhattaṃ rūpesu rāgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ rūpesu rāgo’ti pajānāti. | そして内に諸色への貪があるとき『私の内に諸色への貪がある』と了知します。 |
| Yaṃ taṃ, upavāṇa, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā rūpappaṭisaṃvedī ca hoti rūparāgappaṭisaṃvedī ca. | ウパヴァーナよ、およそ比丘が眼で色を見て色の体験者、そして色への貪の体験者になり、 |
| Evameva kho, bhikkhave, cakkhusmiṃ sati cakkhusamphassapaccayā uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhaṃ…pe… | まさにそのように比丘たちよ、眼があるとき、眼触に縁りて内に苦楽が生じ、 …中略… |
| ‘‘Ajjhattikaṃ, bhikkhave, aṅganti karitvā nāññaṃ ekaṅgampi samanupassāmi sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ uppādāya, yathayidaṃ . | 「比丘たちよ、七覚支の生起のための内なる支分(要素)として、私は他に一つの支分すら見出しません 。 |
| bhikkhave, yonisomanasikāro. | 比丘たちよ、それはすなわち如理作意です。 |
| ‘idha bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. | 『ここに比丘は尋と伺の寂滅ゆえに、内に明浄ある、心の統一した、尋なき伺なき、定より生じた喜悦と楽ある第二禅を成就して住する。 |
| Idaṃ vuccati dutiyaṃ jhāna’nti. | これが第二禅と呼ばれる』と。 |