| v(b)yākaroti | v(b)yākata | v(b)yākaraṇa | veyyākaraṇa |
| 授記する | 授記された | 授記 |
| 解答する | 解答された | 解答 |
| 明言する | 明言された | 明言 |
n.解答, 解説, 記説, 記別, 授記 m. 文法, 文典, 文典家 [nt.] grammar; explanation; answer; declaration
vi:分離・詳細 + ā:こちらへ + √kar:作る・なす = 「(伏せられていたものを)詳細に解き明かす」「隠さずはっきりと出力する」
明言したり、解答することです。ときに予言的な内容も含みます。異教徒、弟子、誰に対しても使われる一般的な言葉です。
当WIKIでは、死後の状態の明言や予言的な内容の場合に授記という訳語とします。
ちなみに、avyākata(アビャーカタ)は否定の接頭辞がついた言葉で(ブッダに)明言されてない、解答されていないという意味で、無記と訳されることもあります。
類語 paññāpeti:告知する
🟦授記🟦
| ‘‘Ahaṃ turū paccekabrahmā’’ti. | 「私はトゥルー辟支梵天である」と。 |
| ‘‘Nanu tvaṃ, āvuso, bhagavatā anāgāmī byākato, atha kiñcarahi idhāgato? | 「友よ、君は世尊により“不還”と授記されたのではないか。それなのになぜここにやって来た?」と。 |
| ‘ayaṃ kho pūraṇo kassapo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa. | 『このプーラナ・カッサパは僧伽をもち、会衆をもち、会衆の師であり、有名で名声があり、多くの人々に善いと認められた教祖である。 |
| Sopi sāvakaṃ abbhatītaṃ kālaṅkataṃ upapattīsu byākaroti . | 彼はまた、死去し最期を迎えた弟子に、再生について授記する。 |
| ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno’ti. | ”その者はどこそこに再生した。あの者はどこそこに再生した。”と。 |
| Sace kho panāhaṃ, bhante, bhagavato [bhagavatā (syā. kaṃ.)] paṭhamataraṃ kālaṃ kareyyaṃ, anacchariyaṃ kho panetaṃ yaṃ maṃ bhagavā evaṃ byākareyya . | また尊者よ、もし世尊より先に私が最期を迎えたとして、世尊が私を次のように授記されたとしても、それは驚くにあたりません。 |
| ‘natthi taṃ saṃyojanaṃ yena saṃyojanena saṃyutto citto gahapati puna imaṃ lokaṃ āgaccheyyā’’’ti. | 『チッタ居士がその結縛によって結ばれ、再びこの世界にやって来るような、そのような結縛は存在しません』」と。 |
| Tassa kā gati ko abhisamparāyo’’ti? | 彼の行き先はどこで、いかなる次生ですか?」と。 |
| ‘‘Paṇḍito, bhikkhave, puṇṇo kulaputto [kulaputto ahosi (sabbattha)], paccapādi [saccavādī (syā. kaṃ. ka.)] dhammassānudhammaṃ, na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesi [viheṭhesi (sī. syā. kaṃ.)]. | 「比丘たちよ、賢者である良家の子息プンナは、法の随法を行道し、法の事案で私を困らせませんでした。 |
| Parinibbuto, bhikkhave, puṇṇo kulaputto’’ti. | 比丘たちよ、良家の子息プンナは般涅槃しました」と。 |
| ‘‘katinaṃ nu kho, āvuso sāriputta, dhammānaṃ samannāgamanahetu evamayaṃ pajā bhagavatā byākatā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’’ti? | 「友サーリプッタよ、いったいいくつの法の具備を因として、このような人々はこの預流、堕処に落ちぬ者、決定者、等覚へ赴く者であると、世尊は授記されたのですか?」と。 |
| ‘‘Yato kho, gahapati, ariyasāvakassa pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti, catūhi ca sotāpattiyaṅgehi samannāgato hoti, ariyo cassa ñāyo paññāya sudiṭṭho hoti suppaṭividdho, so ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya . | 「居士よ、聖弟子において五つの恐怖と怨みは寂静となり、四つの預流支を備え、彼には聖なる筋道が智慧によってよく見られ、よく見抜かれているならば、彼が望むなら自ら自己に授記できます。 |
🟦解答🟦
| Atha kho, so bhikkhu, puriso asantuṭṭho tassa purisassa pañhaveyyākaraṇena, yenaññataro puriso kiṃsukassa dassāvī tenupasaṅkameyya; | しかし比丘よ、その男は、その人の質問への解答では満足せず、別の人に近づきます。 |
| ‘‘‘Pupphassa gandho’ti kho, āvuso, sammā byākaramāno byākareyyā’’ti. | 「友よ、『花の香りがある』と解答するなら正しく解答していることになります」と。 |
| upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etamatthaṃ paṭipucchissāma. | 近づいて、世尊にこの意義を問い返そう。 |
| Yathā no bhagavā byākarissati tathā naṃ dhāressāmā’’ti [dhāreyyāmāti (sī. syā. kaṃ. pī.)]. | 世尊が我々に解答されるように、そのようにそれを保持しよう」と。 |
| Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. | それでは、大王よ、これについてあなたに問い返しましょう。 |
| Yathā, te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. | あなたのよしとするように、これに解答してください。 |
| ‘‘puccheyyāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ kiñcideva [kañcideva (?)] desaṃ, sace me bhagavā okāsaṃ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā’’ti? | 「尊者よ、もし世尊が私へ質問の解答への機会を頂けるなら、私は世尊にいくつかの点を問いたいです」と。 |
| Kathaṃ byākaramānā ca mayaṃ vuttavādino ceva samaṇassa gotamassa assāma, na ca samaṇaṃ gotamaṃ abhūtena abbhācikkheyyāma, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāma, na ca koci sahadhammiko vādānupāto [vādānuvādo (ka.) dī. ni. 1.381] gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’ti? | また我々はどのように解答すれば沙門ゴータマの説かれたままを説く者であり、沙門ゴータマを事実でないことによって貶めず、法の随法を解答しており、そして誰であれ法に則った随説者が咎められる立場にならないのですか?」と。 |
| ‘‘Sace taṃ, ānanda, evaṃ puccheyyuṃ . | 「アーナンダよ、もし人々が君にこう問うなら、 |
| ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa [ṭhitānaṃ (syā. kaṃ. pī. ka.)] aññathattaṃ paññāyatī’ti? | 『友アーナンダよ、いかなる諸法の生起が知られ、衰滅が知られ、存続の異変が知られるのですか?』と。 |
| Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, kinti byākareyyāsī’’ti? | アーナンダよ、こう問われた君は何と解答しますか?」と。 |
| Dve pañhā, dve uddesā, dve veyyākaraṇāni. | 二つの質問が、二つの説示と二つの解答あるもの。 |
| Tayo pañhā, tayo uddesā, tīṇi veyyākaraṇāni. | 三つの質問が、三つの説示と三つの解答あるもの。 |
🟦明言🟦
| Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti. | そしてこの明言が説かれたとき、五比丘衆の心は、取着せず諸漏より解脱したという。 |
| ‘‘āyasmatā, bhante, sāriputtena aññā byākatā . | 「尊者よ、サーリプッタ尊者によって開悟が明言されました。 |
| ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāmī’’ti. | 『生は尽き、梵行は修められ、なすべきはなされた。二度とこの状態はない』と了知する」と。 |
| Tena kho pana samayena sambahulehi bhikkhūhi bhagavato santike aññā byākatā hoti . | さてその頃、世尊のもとで多数の比丘によって開悟が明言されていた。 |
| ‘‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmā’’ti. | 「『生は尽き、梵行は修められ、なすべきはなされた。二度とこの状態はない』と了知する」と。 |
| ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, āvuso, bhagavatā . | 「友よ、これは世尊により明言されていません、 |
| ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. | 『如来は死後に存在する』とは。」 |
| Ahañcetaṃ [ahamevetaṃ (sī.)] byākareyyaṃ, pare ca me [pare me (sī.)] na saddaheyyuṃ. | たとえ私がそれを明言しても、他の者たちは私の(言葉)を信じないかもしれず、 |
| Ye me na saddaheyyuṃ, tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. | それは長きにわたり、私の(言葉)を信じない者たちの不利益と苦になるでしょう。 |
| ‘‘Siyā panāvuso, aññopi pariyāyo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti? | 「では友よ、これが世尊により明言されていない、そのような別の理もありますか?」と。 |
●異教徒の言葉にも、veyyākaraṇaが使われていることがわかります。
| ‘‘Ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo, yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ puṭṭhānaṃ evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti . | 「友ゴータマよ、いったい何の因、何の縁によって、このように問われた異教徒の遍歴行者たちには、次のような明言があるのですか? |
| ‘sassato loko’ti vā…pe… | 『世界は永遠である』とか、 …中略… |
mn68_1:「アヌルッダたちよ、如来は人々の詐取のためでなく、人々のたわ言のためでなく、利得・恭敬・名誉・益のためでなく、『人々は私をこのようだと知るがよい』というのではなく、弟子が死去し最期を迎えるとき、諸々の再生について授記する。『その者はどこそこに再生し、あの者はどこそこに再生した』と。」