| phassa | samphassa |
| 触、 諸触 [複数] |
触, 接触 [根・境・識の三者の和合] [m.] touch; contact
●samphassaは六処と複合語を作るときに使われる語形です。例:cakkhusamphassa:眼触
samphassajaは六処と触れて何かが生まれることを示す形です。例:cakkhusamphassaja:眼触発
●(単数形の)触とは以下の六つの触のことです。場所についても言う場合は六触処と言います。
| Chayime, bhikkhave, phassakāyā . | 比丘たちよ、これら六触の集まり、 |
| cakkhusamphasso, sotasamphasso, ghānasamphasso, jivhāsamphasso, kāyasamphasso, manosamphasso. | 眼触、耳触、鼻触、舌触、身触、意触。 |
| Ayaṃ vuccati, bhikkhave, phasso. | 比丘たちよ、これが触と呼ばれます。 |
●また別の定義があります。識とは感覚器官(眼耳鼻舌身意)と対象(色声香味接触法)により生じるものですから、”触とは感覚器官、対象、識の三つの出会いである”ということになります。
| Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. | 眼と諸色(色彩)に縁りて眼識が生じる。 |
| Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. | 三つの出会いが触であり、 |
| Phassapaccayā vedanā; | 触に縁りて受があり、 |
| vedanāpaccayā taṇhā. | 受に縁りて渇愛がある。 |
●あまり使われませんが、複数形の触(主にphassā)は、phoṭṭhabba接触と同義語として使われています。つまり感覚器官である身の対象という意味です。この辺がパーリ語のややこしいところで、注意しないと誤解を生みやすいと思います。
●十二縁起の要素のうち、触だけは特別に扱われることがあります。
| ‘‘Paṭiccasamuppannaṃ kho, āvuso, dukkhaṃ vuttaṃ bhagavatā. | 「友よ、世尊は縁りて共起する(縁生の)苦を説かれました。 |
| Kiṃ paṭicca? | 何に縁りて? |
| Phassaṃ paṭicca. | 触に縁りて。1) |
| ‘viññāṇāhāro āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā paccayo, tasmiṃ bhūte sati saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso’’’ti. | 『識食は、将来に再有・転生のための縁であり、それがあるならば六処があり、六処に縁りて触がある』」と。2) |
| ‘phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā’’’ti. | 『触に縁りて受があり、受に縁りて渇愛がある。』」と。 |
| ‘‘Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitaṃ kho, gahapati, bhikkhuṃ tayo phassā phusanti – | 「居士よ、想受滅等至から出定した比丘に、三つの触が触れます —— |
| suññato phasso, animitto phasso, appaṇihito phasso’’ti. | 空性の触と、無相の触と、所望なき触です」と。 |
| ‘‘dhātunānattaṃ, bhikkhave, paṭicca uppajjati saññānānattaṃ, saññānānattaṃ paṭicca uppajjati saṅkappanānattaṃ, saṅkappanānattaṃ paṭicca uppajjati phassanānattaṃ, phassanānattaṃ paṭicca uppajjati vedanānānattaṃ, vedanānānattaṃ paṭicca uppajjati chandanānattaṃ, chandanānattaṃ paṭicca uppajjati pariḷāhanānattaṃ, pariḷāhanānattaṃ paṭicca uppajjati pariyesanānānattaṃ, pariyesanānānattaṃ paṭicca uppajjati lābhanānattaṃ. | 「比丘たちよ、種々なる界に縁りて種々なる想が生じ、種々なる想に縁りて種々なる思惟が生じ、種々なる思惟に縁りて種々なる触が生じ、種々なる触に縁りて種々なる受が生じ、種々なる受に縁りて種々なる欲が生じ、種々なる欲に縁りて種々なる熱悩が生じ、種々なる熱悩に縁りて種々なる探求が生じ、種々なる探求に縁りて種々なる得が生じます。 |
| Phassasamudayā saṅkhārasamudayo; | 触の集起ゆえに行の集起があり、 |
| phassanirodhā saṅkhāranirodho. | 触の滅ゆえに行の滅があります。 |
| ‘‘Kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadetha? | それでは比丘たちよ、なぜ色と言うのか? |
| Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccati. | 比丘たちよ、『悩まされる(ruppati)』それゆえ『色(rūpa)』と言われます。 |
| Kena ruppati? | 何により悩まされるのか? |
| Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi [… siriṃsapasamphassenapi (sī. pī.)] ruppati. | 寒さによっても悩まされ、暑さによっても悩まされ、飢えによっても悩まされ、渇きによっても悩まされ、あぶ、蚊、熱、風、爬虫類との触によっても悩まされます。 |
| ‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phassā dhammā ca kevalā; | 「諸色、諸声、諸味、諸香、諸触3)、諸法、そして(それら)全て |
| Etaṃ lokāmisaṃ ghoraṃ, ettha loko vimucchito. | これが恐るべき世間肉であり ここに生命は夢中になる |
| ‘‘dhātunānattaṃ, bhikkhave, paṭicca uppajjati phassanānattaṃ, no phassanānattaṃ paṭicca uppajjati dhātunānattaṃ. | 「比丘たちよ、種々なる界に縁りて種々なる触が生じるのであり、種々なる触に縁りて種々なる界が生じるのではありません。 |
| ‘‘Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya. | 「比丘よ、色蘊の告知には、四大種が因であり、四大種が縁です。 |
| Phasso hetu phasso paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya. | 受蘊の告知には、触が因であり、触が縁です。 |
| Phasso hetu phasso paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya. | 想蘊の告知には、触が因であり、触が縁です。 |
| Phasso hetu, phasso paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya. | 行蘊の告知には、触が因であり、触が縁です。 |
| Nāmarūpaṃ hetu, nāmarūpaṃ paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā’’ti. | 識蘊の告知には、名色が因であり、名色が縁です」と。 |
| yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccato jānato passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. | この意触に縁りて生じ、感受される楽や苦や不苦不楽、それも無常と知り見る者の無明は断じられ、明が生じます。 |
| ‘‘Sādhu, bhikkhu, ettha ca te, bhikkhu, cakkhu ‘netaṃ mama, nesohamasmi na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ bhavissati. | 「善きかな比丘よ、そのとき比丘よ、眼は『これは私のものではない、これは私ではない、これは私の我ではない』と、そのようにそれは君により如実に正しい智慧でよく見られたものになります。 |
| Evaṃ te etaṃ paṭhamaṃ phassāyatanaṃ pahīnaṃ bhavissati āyatiṃ apunabbhavāya…pe…. | このようにこの第一触処は、将来に再有なきために、君により断じられたものになります、 |
| ‘‘Chayime, bhikkhave, phassāyatanā adantā aguttā arakkhitā asaṃvutā dukkhādhivāhā honti. | 「比丘たちよ、六つの調御されず、保護されず、守られず、防護されないこれらの触処は苦をもたらすものです。 |
| Yā kho, bhikkhave, imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ saṅgati sannipāto samavāyo, ayaṃ vuccati cakkhusamphasso. | 比丘たちよ、これら三法の出会い、合一、会合。これが眼触と呼ばれます。 |
| Sukhavedaniyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā. | 比丘たちよ、楽を受けうる触に縁りて楽受が生じます。 |
| Tasseva sukhavedaniyassa phassassa nirodhā, yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ sukhavedaniyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā sukhā vedanā, sā nirujjhati, sā vūpasammati. | まさにその楽を受けうる触の滅ゆえに、楽を受けうる触に縁りて生じ、応じて感受された楽受。それは滅し、それは寂滅します。 |